Okręg naukowy kijowski z uniwersytetem liczy zakładów naukowych 89.
Gymnazja kijowskie liczą uczniów 600 (z tych prawosławnych 445, katolików 139, lutrów 10, żydów 6). W całym okręgu naukowym uczących się 2340!! mężczyzn, 527 dziewcząt. Do tego tylko dodać należy w szkołach żydowskich rządowych 286, w prywatnych 283 m. 91. ż. W ewangelickich przy Kościołach 30 m. 35 ż.
Majętności w trzech gubernjach w r. 1865. rachowano: w Kijowskiem 1101 (z tych w posiadaniu Polaków 931, prawosławnych 170); w Podolskiem 1512, z tych w ręku polskiem 1309, prawos. 222; na Wołyniu 2318, w posiadaniu polskiem 2109, prawosł. 170. Od r. 1865. przeszły do Moskali majątków skarbowych 75, ze sprzedaży przymusowych 34, z sprzedanych za długi 67, z wolnej ręki 91.
Kontrybucji opłacały gubernje 800 tysięcy rubli, przeznaczonych na duchowieństwo prawosławne, policją, szkoły ludowe, zapomogi dziennikom, teatr ruski i t. p. Samo duchowieństwo bierze z nich 400 tysięcy rubli sr.

IV.
Zmuszeni malować stan krajów polskich pod panowaniem Moskw}', skazani jesteśmy na nieuchronne

powtarzanie się. Jest to losem wszystkich sprawozdawców, bo męczarnie kraju nieustają i powtarzają, się także. Od Katarzyny II. począwszy dzieje te są jedną tylko pieśnią smętną i lamentem. Czytając źródła moskiewskie do dziejów naszych, pamiętniki z końca XVIII, wieku, uderza ta ścisła, niezaprzeczona logika prześladowstwa, które już za czasów Semiramidy północy wyglądały zupełnie tak jak dzisiaj pojęte, i podobnemi środkami wykonywane. Listy Repnina, Stackelberga, Igelströma powtarzają się w korespondencji Potapowych i Bezaków.
Sto lat już opiera się Polska temu dzikiemu działaniu dezorganizacyjnemu; a ktokolwiek nam upadek i osłabnięcie zarzuca, niech wskaże naród wystawiony na parcie choćby już jednego tylko sześćdziesiątmiljonowego państwa (cóż gdy je dwa sąsiednie popierają?) — któryby wiek cały opierać mu się potrafił, a z pokolenia na pokolenie obowiązek walki zostawiał puścizną.
Moskwa z naciskiem powtarza ciągle, że Polski już nie ma, że kwestją polska już nie istnieje, że pochłonęła ją całą, zniszczyła, roztopiła w żywiołach obcych — ale te same głosy namiętnie