Rachunki z roku 1868. Rok 3 (Kraszewski Józef Ignacy)
Strona 62
Podwójnemi sztrofami okładani byli nieszczęśliwi cudzoziemcy, którzy przypadkiem wymówili słowo polskie... Litwa stała się chaotycznem więzieniem pod jego rządami, łupionem bezkarnie przez oprawców.
Ale w końcu, mimo tych zasług i czynów, rządy dłuższe na ten sposób prowadzone stawały się niemożliwemi; potrzeba było gorliwego reformatora oddalić. Zastąpiony on został przez hr. Baranowa, osobistego przyjaciela carskiego; człowieka, który niemiał ani dość siły, energji i charakteru, ani jasnego pojęcia zadania. Wlekło się więc wszystko po staremu w największym nieładzie. Był on raczej nominalnym niż rzeczywistym naczelnikiem kraju, bo tłuszcza urzędnicza sprowadzona za Murawjewa i Kaufmanna, dokazywała jak wprzódy.
Na miejsce nic nieznaczącego i nieudolnego hr. Baranowa, — wybranym został jenerał Potapów, ataman kozacki, niedyś pomocnik Murawjewa za rządów jego, zatem bliżej znający Litwę.
Nominacja ta z razu, jak u nas bywa zwykle, wywołała przesadne nadzieje, zaczęto się łudzić
zmianą, opamiętaniem rządu, folgami, które powinny były nastąpić.
Wyszukiwano w pochodzeniu i przeszłości dowodów, że człowiek ten nie mógł być tak złym, tak nielitościwym jak drudzy; zapominając o tem, że w Moskwie nie ma ludzi samoistnych, są służalcy i machiny urzędnicze; że fanatyzmowi i rozbałamuceniu ogółu nikt prawie oprzeć się nie potrafi tam, gdzie charaktery są wyrobione — a cóż dopiero w Rosji!
Przybycie i początek rządów Potapowa miało wkrótce rozwiać te w powietrzu pochwytane mrzonki. Przemówił on jak poprzednik, wyrażając się, iż nie przybył nic zmienić, ale działać dalej w raz obranym kierunku — rusyfikacyjnym, by kraj ten "odwiecznie moskiewski z naleciałego polonizmu oczyścić." —
Wkrótce po objęciu rządów Litwy przez Potapowa, wyszedł ten jego okólnik, który tyle wrzawy narobił po świecie. Zawierał on w sobie dwa nowe rozporządzenia: warunki w których obywatelom za opłatą dozwolonem być mogło utrzymanie małej ilości broni dla tępienia szkodliwego zwierza, i przepis tyczący się używania języka polskiego...