progymnazjum w Telszach zniesiono zupełnie. — (W Nowogródku było zapisanych 144 uczniów).
Przewidywać można, iż za temi nowe jeszcze kasaty nastąpią, — gdy gdzieindziej liczba szkół wzrasta, tu się ona, zgodnie z dążnością rządową, pomniejsza. Liczba uczniów z każdym rokiem się uszczupla. Kątków otwarcie wypowiedział tę zasadę, że ludność polską i katolicką należy wszelkiemi sposobami powstrzymać na drodze oświaty, utrudnić jej naukę, aby zacofani Moskale mieli czas się z nią zrównać i zrównoważyć. Ociemnienie wchodzi w system jawnie, a jeśli kiedy, to tu godzi się polityczny środek potępić, tak, jak na to zasługuje.
Do szkół więc, wedle systemu Katkowa, nie są przyjmowani, tylko szlachta; mnóstwo świadectw do uzyskania nie łatwych poprzedza wpis utrudniony formalnościami, opłaty od katolików są umyślnie podniesione, przemówienie dziecka po polsku, wykroczenie najlżejsze, starczy do wygnania ze szkół. — Usunięty, z jednych do drugich już przyjętym być nie może.
Dawniej rodzice oddając dziecię do szkół, stawili je u krewnych, znajomych, przyjaciół, tanio, pod pewnym nadzorem i moralną kontrolą. Teraz

uczeń stać nie może w domu katolickim, korepetytor Moskal być musi; złapana książka polska skazuje na wygnanie, nawet pobożne odbierają dla większej pewności u drzwi kościelnych.
Dziwić się już tylko potrzeba, że w gymnazjach wileńskiem i mohilewskiem po czterystu uczniów się znajduje.
Nauki udzielają professorowie, którym za patent starczy gorliwość patrjotyczna, nienawiść Polski, katolicyzmu i zuchwalstwo w targaniu się na cywilizacją zachodu. Można sobie wystawić, jak owocową jest ta nauka.
O szkółkach ludowych, pozakładanych (przez spekulacją) pod nazwaniem narodowych, niema co i mówić.
Te są tylko środkiem wysługiwania się i zarobkowania dla przybylców i apostatów, którym dzieci spędzone siłą dochód przynoszą... pracując w polu i ogrodzie — lub rodzice opłacać się muszą. — Ostatecznie nauka w nich kończy się na śpiewaniu hymnu: Boże cara chroń — i modlitwie za augustjejszą rodzinę...
Bez żadnej przesady rzec można, iż szkoły te żadnem niebezpieczeństwem oświaty ludu nie grożą, liczba ich (gdyby była największą nawet) na zmianę