Wejrzmy bliżej w stan tego kraju, którego statystykę urządową tak nam przedstawiają źródła moskiewskie pod koniec 1865. r.
W gubernjach wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej i mohilewskiej, czyli dawnem w. księstwie litewskiem, liczono 5, 512, 917 mieszkańców, na 5415 milach kwadratowych osiadłych. Około stu tysięcy rozproszonych, uwięzionych do Rosji, na Sybir, zamęczonych na różny sposób zanotować by należało pro memoria; cyfra nie byłaby przesadzoną.
Moskale Rusinów podają, na 3, 526, 165, licząc szczepy różne: Krywiczan, Biało-Mało, Czerwono i Wielkorusinów; Litwy właściwej i Żmudzinów (Kowno, Wilno, Grodno), około 1, 175, 973; Łotwy (Witebsk) 139, 028, Tatarów 6, 552, Karaimów (Żydów) 980, Żydów 609, 306. Nadto cudzoziemców, w większej części niemieckiego pochodzenia 60, 000.
Ludność ta wedle wyznań ma się dzielić następnie: 2, 647, 878 prawosławnych, 83, 275 starowierców, 2, 108, 067 katolików, 58, 000 protestantów. Że zaś ludność rusińsko-moskiewską, podano na 3, 526, 165, okazałoby się z tego, że przeszło miljon jest Rusi katolickiej. Statystyka ta wszakże arbitralnie uło-
 

żona, i jak wszystkie moskiewskie tendendencyjnie przedstawiona, przybliżone tylko dać może o kraju wyobrażenie.
W skutek przedsięwziętych reform, które są. czysto tylko zewnętrznemi i formalnemi, liczba katolików zmniejszyła się w spisach, a zarazem liczba uczących się po szkołach, która i tak wielką, nie była. Rząd na zakłady naukowe w tych prowincjach wydający summę 874, 308 rubli, ma w nich (na pięć przeszło miljonów ludności) uczniów (licząc w to szkółki wiejskie, gdzie się nikt nic nie uczy) 46, 610, to jest mniej niż jednego ucznia na sto dusz. — Ze czternastu gymnazjów i progymnazjów, w których zaprowadzono język moskiewski nawet do nauki religji katolickiej — w skutek ucisków, utrudnień, wymaganych opłat, świadectw itp. w niektórych pozostało ledwie po kilkunastu uczniów. W jednem z gymnazjów zapisanych liczono czternastu.
W gymnazjach liczba uczniów katolików dochodziła 1916, — prawosławnych ( na pół Polaków ) 1347. —
W przeciągu ostatnich lat kilku, co rok lik uczniów się zmniejszał, tak bardzo znacznie, że w końcu gymnazja w Nowogródku, w Święcianach,