Na to potrzebaby energiczniejszej woli, jaśniejszych pojęć, lepszych znajomości historycznych warunków bytu państw, a naostatek pracy wytrwałej, trudu którego sobie nikt nie zadaje w tych sferach. Natomiast rewolucja i socjalizm bez odpoczynku pracują.
Fatalizm jakiś prowadzi Moskwę ku nieochybnym i nieobrachowanym krwawym przewrotom, które wszyscy przewidują, a nikt nie wie, jak im zapobiedz.
Kilku ludzi, których w Moskwie zowią, retrogradami, broni Niemców w prowincjach nadbałtyckich, nieśmiało ujmuje się nie za Polską gnębioną, ale za nieludzko zabijanymi Polakami — przedstawiając rządowi na ucho, że ideami rewolucyjnemi i gwałtem celu nie dopnie, że pomaga tym co go obalić pragną i podkopują; — ale ta garstka konserwatystów europejczyków za słabą jest przeciwko falandze Milutynów, Czerkaskich i Katkowych.
Stan dzisiejszy Moskwy porównany z jej położeniem i charakterem za Mikołaja, może obudzić podziwienie, taką tu przebieżono drogę, tak się tu zmieniło wszystko.

U steru dziś stoją ludzie, którychby był Mikołaj niezawodnie na Sybir pozsyłał, Hercen wydaje się bladym obok moskiewskiej gazety.
Ostatni ten organ (w tym roku już wszakże powoli poczynający wpływ swój utrącać i prześcignięty przez innych) — głośno mówi o przypuszczeniu ogółu do spraw państwa...
Tak się nazywa wyprawa bosych patrjotów na łupież polskiego kraju, w imie ojczyzny i prawosławia ładujących kieszenie cudzem mieniem. — Patrjotyzm fanatyczny, nie szanujący nic, w imie wielkości i siły państwa przyszłej rzucający się na mienie, sumienie, na ludzi i idee — dotąd jest w modzie i na porządku dziennym; polakożerstwo zawsze uchodzi za rzecz najlepszego tonu, a zgniła cywilizacja zachodu stawi się we wszystkich publicznych mowach z wielkim aplauzem przeciw żywotności młodej Rossji...
Wśród tak sfanatyzowanych tłumów, naprawdę potrzeba wielkiej odwagi cywilnej, ażeby być rozsądnym, a jeszcze większej, żeby się okazać sprawiedliwym. Szał owładnął wszystkiemi. Stronnictwo a raczej kupa radykalistów, krańcowi patrjoci, nihiliści (rodzaj indyjskich dusicieli) rewolucjoniści, postępowi, wszystkim instytucjom europejskim od